معرفی شهرستان گلپایگان

شهرستان گلپایگان از شهرهای غربی استان اصفهان بوده و در فاصله 186کیلومتری مرکز استان اصفهان قرار دارد. این شهرستان با مساحت حدود 2421 کیلومتر مربع و ارتفاع 1924 متر از سطح دریا، دارای آب و هوای معتدل است. بر اساس شواهدی که از تپهxad های تاریخی شهرستان بدست آمده است تاریخ تمدن این شهر به 7000 سال پیش باز می گردد، اما با استناد به سنگ نگارهxadهای تاریخی و نقوش صخرهxadا سابقه سکونت در دشت گلپایگان به دوران پیش از تاریخ یعنی دوران میان سنگی و نوسنگی می xadرسد.

گلپایگان یک دشت زیبا می باشد که موجب شده است تا شهر تولید شیر و محصولات دامی در کشور شود. به همین دلیل کباب و لبنیات این شهر مشهور و شناخته شده است.گلپايگان شهري بسيار کهن است وپژوهشگران قدمت آن را تا 7000 سال نيز تخمين زده اند.از آثار مشهور باستاني اين شهر ميتوان به : مسجد جامع 900 ساله- ارگ تاريخي گوگد- مناره دوران سلجوقي- و آرامگاه هفده تن اشاره کرد.

بر اساس آنچه که از متون تاريخي مانند نزهت القلوب نوشته حمد ا… مستوفي بر ميآيد: گلپايگان 5225 سال بعد از هبوط آدم توسط هماي چهر آزاد، دختر بهمن کياني (بهمن دراز دست) پور اسفنديار رويين تن، که به تخت پادشاهي جلوس کرده بود ساخته شد و از ابتدا اين شهر را به نام خود چهرآزادگان و يا گلبادگان ناميد.(حمدالله مستوفي، 1366، ص75) بر اساس شواهد باستان شناسي و بررسيها انجام گرفته بر روي سنگ نبشتههاي تاريخي، سابقه سکونت انسان اوليه در دشت گلپايگان به حدود هفت هزار سال قبل ميرسد ولي شروع مدنيت را ميبايست هم زمان با اواسط حکومت سلسله هخامنشي دانست که کاربري اين شهر به عنوان يک پادگان بزرگ تغيير يافت و حتي گروهي را اعتقاد بر اين است نام اوليه اين شهر گردپاذگان بودهاست.(برهان قاطع، 1361، ذيل گلپايگان)، گروهي ديگر نام اصلي آن را گَرپادگان به معني کوهپايه ميدانند. «گَر» در زبان پارسي ميانه به معناي کوهاست. (گريوه و گريبان هم از همين ريشه هستند).

به هرحال پس از حمله اعراب مسلمان گروهي از آنان در اطراف اين شهر ساکن شده و نام آنرا معرب گردانيده، جرفادقان ناميدند. در دوران بعد از اسلام علي الخصوص در دوران عباسيان گلپايگان از مناطق معتبر و آباد کشور بودهاست، ولي اوج شکوفايي و آباداني آن در زمان حکومت سلجوقيان به خصوص محمد بن ملکشاه سلجوقي بوده که آثار و ابنيه زيادي از جمله مناره و بازار و مسجد جامع را از خود باقي گذاشتهاست.

از آن پس به دنبال آشوبهاي اسماعيليه و فتنه مغول و يورشهاي تيمور اين شهر از اعتبار و رونق ساقط گشت و تنها در زمان اوزون حسن بود که مجدداً نامي از آن بر سر راه تجاري همدان به اصفهان به ميان ميآيد.آخرين دوران طلايي آن که آثار و ابنيه تاريخي موجود، مبين رونق شهر در آنزمان ميباشد، مقارن با دوران حکومت شاه عباس کبير و امارت امامقلي خان سردار بزرگ صفوي در گلپايگان ميباشد.

با شروع فتنه افغان گلپايگان که مقر فرماندهي عليمردان خان بختياري و محل تجمع نيروهاي کمکي به اصفهان بود به شدت از طرف محمود افغان مورد انتقام جويي واقع گشت و نه تنها اکثر اهالي آن از دم تيغ گذشتند بلکه اغلب آثار و ابنيه و تاسيسات کشاورزي و قنوات آن هم تخريب گشت و ديگر هرگز اين شهر به اعتباري که در گذشته داشت، دست نيافت. شهري که بنا به گفته ظل السلطان زماني از حدود 200 الي 300 هزار نفر جمعيت برخوردار بود، هرچند که به اين اظهار نظر بايد با ديده ترديد نگريست، در زمان حکمراني ظل السلطان به زحمت حدود 15 هزار نفر جمعيت ساکن را در خود جاي داده بود ونماي شهر به ويرانهاي بزرگ ميماند. (اشراقي، 1383، ص157 به نقل از تاريخ مسعودي نوشته ظل السلطان)

آب و هوا

آب وهوای گلپایگان متغیر و دارای زمستانهای سرد با حداقل حرارت ۲۱- درجه و تابستانهای گرم و خشک است که حداکثر حرارت آن تا۵/۳۷+ درجه میرسد. بارندگی غالباً در زمستان و میزان آن حدود ۳۰۰ میلیمتر است. گلپایگان از مناطق کوهستانی است. دشت گلپایگان، وسیع و آب آن از رودخانه و قنات و چشمه و منابع آبهای زیرزمینی تأمین میگردد. کوهستانهای پوشیده از مراتع و رودخانههای منطقه چشمانداز طبیعی زیبایی به وجود میآورند. سلسله جبال مرکزی ایران از این شهرستان میگذرد.

پوشش گیاهی

پوشش گیاهی درمناطق کوهستانی استپ کوهی همراه باانواع گون و به ویژه «کتیرا» است که مصرف صنعتی و بهداشتی دارد و به خارج از کشور هم صادر میشود.

استپ کوهی از غرب به شرق کاهش مییابد از این رو منطقه غرب که دارای پوشش گیاهی بهتر و آب بیشتر است، محل پرورش گوسفند و گله داری است. گیاهان خودرو مانند مُک کو (شیرین بیان) که ریشه آنها استفاده داروئی دارد، گل گاو زبان، شاتره، کاسنی، تره کوهی، چندال، مرزنجوش، دینارو (که بسیار خوش عطر و بو است)، شوید کوهی، پافغلاق، ریش قازی، شنگه، جوقاسم، گوش بره، خاکشیر، مرزنگوش، بارهنگ (بالنگ)، بابونه، بالنگو، قدامه، کرچک،... همه برای مردم شهر آشنا است.

در گلپایگان گندم، جو، پنبه، چغندر قند، تنباکو، شبدر، یونجه، سبزیهای خوردنی، صیفی جات، آلو، زالزالک، سیب، هلو، آلوچه، گیلاس، آلبالو، زردآلو، مو (انگور از همه رقم: کشمش، عسکری، شآاونی (شاهونی)، مونقّا، ریش بابا…)، همه عمل میآید.

درختان قابل رویش گلپایگان عبارتند از: چنار، صنوبر، وهنو، بید مشک، عناّب، بادام کوهی، انجیر وحشی، سنجد، زبان گنجشک، بلوط، انجیر وحشی، نارون، توت، کاج، سپیدار، و درختان میوه (سیب، گلابی، زردآلو، بادام و گردو و…).

جغرافیا

گلپایگان از طرف شمال به خمین (کمره) و قسمت کوچکی از مغرب به کوههای بختیاری و الیگودرز و از طرف جنوب به خوانسار و کوههای بختیاری و از طرف مشرق به میمه و کوه شیخ احمد و کوه سرخ و کوه صالح پیغمبر و ماهور گل گله و بیشه و از طرف جنوب شرقی به نجف آباد محدود است.

ارتفاع آن از سطح دریا ۱۸۱۸ متر است. (مبنای ارتفاع = سطح متوسط آب خلیج فارس در منطقه فاو که مبنای مسطحات اروپائی میباشد)

تغییر شکل سطح زمین در دشت گلپایگان که برداشت بیرویه آب زیرزمینی یکی از عوامل اصلی آن است، دارد خودش را نشان میدهد. فرونشست زمین میتواند باعث آسیبهای جبرانناپذیری به ساختمانها، چاهها، زمینهای کشاورزی و شریانهای حیاتی گردد. فرونشست زمین، یکی از پدیدههای زمینشناسی است که در اثر زیاده رویهای آدمی در بسیاری از نقاط جهان از جمله در گلپایگان، در حال وقوع است.

گلپایگان بر سر مسیر ارتباطی همدان - اراک به اصفهان و همچنین مسیر کرمانشاه - اراک به اصفهان قرار گرفتهاست.

روستاهای گلپایگان بر اساس بانک جامع روستاهای کشور^[۸] بدین شرح است:

آرجان، اسفاجرد، اسفرنجان، تیکن، دُرّ، درب امامزاده ابراهیم، دستجرده، دم آسمان، رباط سرخ علیا، رباط قالقان، رباط محمود، رباط ملکی، رکابدار، زرنجان، سراور، سعیدآباد، شادگان، شرکت سهامی زراعی، شیدآباد، ضامن آباد، علیآباد، غرقه، فاویان، فرج آباد، فقستان، قالقان، قرغن، کلوچان، کوچری، مزرعه، ملازجان، نیوان سوق، نیوان نار، وانشان، هنده

کشاورزی و دامداری

شهرستان گلپایگان یک قطب مهم کشاورزی و دامپروری کشور محسوب میشود. اراضی آن بالغ بر سی هزارهکتار (با بیش از دوازده هزار بهرهبردار) است که بیشتر به صورت اراضی زراعی میباشد. اکثریت مردم این شهرستان کشاورز و دامدار بوده و غیر مستقیم به عنوان شغل دوم به کشاورزی و دامداری اشتغال دارند غالب کشاورزی منطقه گندم و جو و علوفه حیوانات میباشد، ضمناً انگور گلپایگان نیز جزو محصولات باکیفیت بهشمار میرود. خاک منطقه برای کشت زعفران مناسب است که تا کنون اقدام جدی در این زمینه صورت نگرفتهاست. لبنیات شهرستان گلپایگان به واسطه رونق دامپروری در دشتهای حاصلخیز شهره عام و خاص است به ویژه ماست و دوغ گلپایگان که از دیر باز شهره است. از طرفی کباب گلپایگان نیز بسیار با کیفیت و معروف است. تعداد کبابیهای شهر گلپایگان به نسبت جمعیت بسیار بالاست چرا که گردشگران بسیار زیادی را از سراسر ایران جذب نمودهاست.

در سالهای گذشته آثار بسیار زیادی از این شهر به بهانههای گوناگون تخریب شد مانند حمام حاجی که به شماره ۱۴۴۲۶ در ۱۶ اسفندماه سال ۸۴ در فهرست آثار ملی ثبت شده بود در زمستان ۸۹ تخریب شد.

تپه لهرامش نیز که ۷ هزار ساله بوده و به دوره میان سنگی تعلق دارد و هجده ماه بیشتر از ثبت ملی آن نمیگذشت به دلیل حفاظت نشدن تخریب شد.

کبوتر خانهها، بناهای خشتی بزرگی هستند که توسط کشاورزان بنا میشدهاند تا کبوترها در آن زندگی کنند. معمولاً فضولات کبوترها به عنوان کود جمعآوری شده و مورد استفاده کشاورزان قرار میگرفت.

جاذبه های طبیعی

شهرستان گلپایگان به دلیل قرار گیری در مجاورت رشته کوه های زاگرس دارای آب و هوای نسبتا معتدل است. چنین آب و هوایی باعث گردیده که تنوع اقلیمی و زیستی را در این شهرستان شاهد باشیم. در غرب شهرستان آب و هوا نسبت به شرق شهرستان معتدل تر می باشد و طبیعت زیبایی دارد. از جمله جاذبهxad های طبیعت غرب شهرستان را می توان رودخانه گلپایگان، سد گلپایگان، دشت گل های لاله، سرچشمهxad های آب و ... نام برد. در شرق شهرستان به دلیل قرارگیری در حاشیه کویر مرکزی ایران آب و هوای گرم تری را شاهد هستیم. در شرق شهرستان مهمترین جاذبه طبیعت منطقه حفاظت شده موته با تنوع حیات وحش از جمله آهو و کل، قوچ و میش و بزکوهی می باشد. همچنین دامنه های کوه صالح پیغمبر و منطقه آب باریک از دیگر نقاط گردشگری منطقه شرق شهرستان هستند.

جاذبه های تاریخی شهرستان گلپایگان

مسجد جامع سلجوقی:

این مسجد یکی از زیباترین شاهکارهای دوره سلجوقیان می باشد و با توجه به تاریخ ساخت آن شاید بتوان گفت معماری ایرانی اسلامی این مسجد الگویی برای ساخت سایر مساجد بزرگ در قلمرو حکومت سلجوقیان بوده است. مسجدجامع گلپایگان در سال 508 هجری قمری، در دوران حکومت ابوشجاع محمد ابن ملکشاه سلجوقی بنا شده است و دارای محراب بزرگ آجری ارزشمند تزیین شده با آیات قرآن مجید می xadباشد.

مناره سلجوقی گلپایگان:

مناره شهر گلپایگان از بلندترین منارهxad های قرن پنجم هجری قمری است و دارای دو پلکان مجزا با 64 پله است. دور تادور این بنای باشکوه با آیاتی از کلام ا... مجید تزیین شده است. شیر سنگی جلوی مناره برعظمت و زیبایی آن افزوده است.

امامزاده هفده تن:

امامزاده هفده تن، آرامگاه 17تن از امامزادگان معصوم است که نزد مردم گلپایگان از جایگاه معنوی بسیار بالایی برخوردار است.

این بنای مذهبی در قرن یازدهم هجری قمری در دوره صفوی و در سلطنت شاه عباس اول ساخته شده است. بر اساس کتیبه کاشی درب ورودی، بنا در سال 1032 هجری قمری به دستور امام قلی خان، سردار مشهور شاه عباس، ساخته شده است.

ارگ تاریخی گوگد:

ارگ تاریخی گوگد از بناهای بزرگ خشت و گلی ایران است که زمان ساخت آن به حدود چهار قرن پیش می xadرسد. این ارگ در زمان جنگ و حمله اشرار به عنوان دژ نظامی مورد استفاده قرار می xadگرفته است و بالای درب ورودی آن به عنوان شاه نشین بوده است. این بنا هم اکنون به عنوان میهمانسرا با امکانات مدرن پذیرای گردشگران است.

ارتفاعات شهرستان گلپایگان...